جلسه 38

[38]

14. اشکال بر این نظریه: آيات زیادی از قرآن قضایای فرعون را نقل می‌کنند، و می‌توان این آیات را چنان تفسير کرد که در هر حالت مشخص شود منظور از فرعون پدر است یا پسر، ولی در دو جای قرآن توجیه آن قدری مشکل است، و به طور کلی ما مطمئن به درست بودن این نظريه که می‌گوید موسى (عليه السلام) با دو فرعون روبه‌رو بوده نیستیم هرچند آن را رد نمی‌کنیم، اینک اشکال‌های قرآنی را مطرح کرده و سعی می‌کنیم که جواب دهیم:

(1) دو اشکال در سورۀ قصص، می‌فرماید: نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (3) إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (4) وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ (5) وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ (6) وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخَافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (7) فَالْتَقَطَهُ آَلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ (8) وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (9)، {ما از داستان موسی و فرعون به حقّ بر تو می‌خوانیم، برای گروهی که (طالب حقّند و) ایمان می‌آورند * فرعون در زمین برتری‌جویی کرد، و اهل آن را به گروه‌های مختلفی تقسیم نمود، گروهی را به ضعف و ناتوانی می‌کشاند، پسرانشان را سر می‌برید و زنانشان را (برای کنیزی وخدمت) زنده نگه می‌داشت، او به یقین از مفسدان بود * ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم * و حکومتشان را در زمین پابرجا سازیم، و به فرعون و هامان و لشکریانشان، آنچه را از آنها [= از بنی‌اسرائیل‌] بیم داشتند نشان دهیم * ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیر ده، و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا بیفکن، و نترس و غمگین مباش، که ما او را به تو باز می‌گردانیم، و او را از رسولان قرار می‌دهیم» * (هنگامی که مادر به فرمان خدا او را به دریا افکند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند، تا سرانجام دشمن آنان و مایۀ اندوهشان گردد، مسلّماً فرعون و هامان و لشکریانشان خطاکار بودند * همسر فرعون (چون دید آنها قصد کشتن کودک را دارند) گفت: «نور چشم من و تو است، او را نکشید شاید برای ما مفید باشد، یا او را به عنوان فرزند خود برگزینیم» و آنها نمی‌فهمیدند (که دشمن اصلی خود را در آغوش خویش می‌پرورانند)}.

اشکال اول: این آيات داستان موسى (عليه السلام) را از ابتدای تولد نقل میکند، حال اگر نظريۀ دو فرعونی درست بوده باید منظور از اسم فرعون در اینجا همان پدر باشد، او بود که دستور قتل پسران و نگه داشتن زنان را صادر کرد زیرا می‌ترسید موسایی که وعدۀ خدا است بیاید و سلطنت او را از بین ببرد؛ آيۀ (6) فوق نیز به همین مطلب اشاره می‌کند، و اشکال این است که در این آيه می‌فرماید: (و به فرعون و هامان و لشکریانشان، آنچه را از آنها بیم داشتند نشان دهیم)، حال اگر این فرعون پدر قبل از بعثت حضرت موسى درگذشته باشد، پس او دیگر آنچه از آن بیم داشته یعنی مبارزه‌طلبی موسی را ندیده و در دریا نیز غرق نشده‌است.

جواب: ترس فرعون از این بود که پیش گویان به او خبر داده‌اند یکی از پسران بنی‌إسرائيل متولد شده و حکومتش را از بین خواهدبرد، ولی این بدین معنی نیست که شخص او را نابود کند بلکه خاندان حکومتی‏اش را از بین می‏برد ولو بعد از مرگ او باشد، خداوند در سورۀ اعراف می‌فرماید: وَلَقَدْ أَخَذْنَا آَلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (130) … فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (135) فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآَيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (136) {و ما نزدیکان فرعون (و قوم او) را به خشکسالی وکمبود میوه‌ها گرفتار کردیم، شاید متذکر گردند * … * اما هنگامی که بلا را، پس از مدت معینی که به آن می‌رسیدند، از آنها برمی‌داشتیم، پیمان خویش را می‌شکستند * سرانجام از آنها انتقام گرفتیم، و آنان را در دریا غرق کردیم، زیرا آیات ما را تکذیب کردند، و از آن غافل بودند}.

از این آيات مشخص می‌گردد که آل فرعون همگی در دریا غرق شدند از جمله جانشین فرعون، يعنى اینکه قدرت به خاندان دیگری منتقل شد، و این همان چیزی است که فرعون از آن بیم داشت.

البته آيه می‌گوید (به فرعون نشان می‌دهیم …) يعنى اینکه فرعون با چشم خود آنچه از آن بیم داشته را دیده است، و جواب این است که فرعون متوجه شده بود که موسى قدرتمند شده‌است، خداوند می‌فرماید: (وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ)[1]، {او به هنگامی که اهل شهر در غفلت بودند وارد شهر شد، ناگهان دو مرد را دید که به جنگ و نزاع مشغولند، یکی از پیروان او بود (و از بنی‌اسرائیل)، و دیگری از دشمنانش، آن که از پیروان او بود در برابر دشمنش از وی تقاضای کمک نمود، موسی مشت محکمی بر سینه او زد و کار او را ساخت (و بر زمین افتاد و مرد)، موسی گفت: «این (نزاع شما) از عمل شیطان بود، که او دشمن و گمراه‌کنندۀ آشکاری است»} پس فرعون احتمال جدی داده این موسایى که در دامن او پرورش یافته دارای موقعیتی در قوم خود شده و یارانی دارد که از او پیروی می‌کنند، پس شاید این همان فردی باشد که سلطنت او را از بین خواهد برد، و بنابراین خداوند واقعا به فرعون آنچه را از آن بیم داشته نشان داده‌است.

اشکال دوم: در آيۀ (9) همسر فرعون می‌گوید: (یا او را به عنوان فرزند خود برگزینیم)، که نشان می‌دهد آنها فرزندی نداشته‌اند، ولی ما گفتیم که جانشین فرعون پدر فرزند او بوده و از موسى بزرگ‌تر، يعنى اینکه فرعون هنگامی که موسی را از آب گرفتند فرزند داشته‌است.

جواب: شاید فرعون از زن دیگری فرزند داشته، و منظور این همسر فرعون که آيه از او یاد می‌کند این بوده که فرعون از خود او فرزند نداشته‌است.

(2) اشکال در سورۀ شعراء، می‌فرماید: فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (16) أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ (17) قَالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ (18) وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (19)، {به سراغ فرعون بروید و بگویید: ما فرستاده پروردگار جهانیان هستیم * بنی‌اسرائیل را با ما بفرست» (آنها به سراغ فرعون آمدند) * (فرعون) گفت: «آیا ما تو را در کودکی در میان خود پرورش ندادیم، و سالهایی از زندگیت را در میان ما نبودی؟ * و سرانجام، آن کارت را (که نمی‌بایست انجام دهی) انجام دادی (و یک نفر از ما را کشتی)، و تو از ناسپاسانی»}.

این آيه دلالت دارد بر اینکه آن فرعونی که موسى پس از بازگشت از مدین، نزد او رفت و رسالت خدا را به او ابلاغ کرد همان است که موسى را در کودکی تربیت کرده‌است، و بنابراین تنها یک فرعون وجود دارد قبل از رفتن موسى به مدين تا پس از بازگشتش.

جواب: به صيغۀ مفرد نگفت: (آیا من تو را در کودکی پرورش ندادم، و سال‌هایی از زندگیت را پیش من نبودی) بلکه به صيغۀ جمع گفت ولذا ممكن است همان فرعون باشد یا فرزندش، و ظاهرا فرعون پسر بزرگ‌تر از موسى است زیرا گفتیم که او در شصت سالگی به سلطنت رسید یعنی وقتی که موسى در مدين بود، و دور از ذهن است که موسى پس از شصت سالگی به نبوت رسیده‌باشد، پس هنگامی که موسى را از آب گرفتند فرعون پسر موجود بوده و کل جریان را دیده‌است، پس کاملا طبيعی است که بگوید: تو نزد ما بودی و ما تو را تربیت کردیم.

15. نتيجه: علی رغم تمام توجیه‏هایی که گفتیم همچنان نظريۀ دو فرعونی کاملا مشکوك است، به خصوص اینکه اسم فرعون در قرآن بدون الف و لام است یعنی آن اسم به عنوان علم (یا اسم خاص) برای آن شاه آمده است، و بنابراین ما سعی می‌کنیم قوی‌ترین سه احتمال دربارۀ فرعون موسى را مطرح کنیم، ولی پیش از آن یادآور می‌شویم که تمام احتمال‌ها تایيدکنندۀ این آيۀ قرآن است (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آَيَةً)، {ولی امروز، بدنت را (از آب) نجات می‌دهیم، تا نشانه‏ای برای آیندگان باشی}. اکنون سه احتمال را مطرح می‌کنیم:

(1) رامسيس دوم: از قوی‌ترین احتمال‌ها این است که رامسيس دوم همان فرعون موسى باشد از ابتدا تا انتها، تنها چیزی که این احتمال را زیر سؤال می‌برد نتيجۀ تحقيق در فرانسه بر روی موميایی این شاه بود، آنها ادعا کردند که سبب مرگ او غرق شدن نبوده‌است، ولی هیچ مانعی ندارد که این تحقيق بی‌طرف نبوده و قدری دروغ در آن باشد به خصوص اینکه می‌گویند آنها سعی کردند موريس بوكای را دور سازند زیرا تمایل‌های مذهبی در او دیده می‌شد. و اینکه گفته می‌شود مرگ رامسيس در زمانی اتفاق افتاده که حضرت موسى در مدين بوده‌است نیز برگرفته از یک نسخۀ قديمی تورات می‌باشد که بوکای آن را یافته‌است، ولی دليلی بر درست بودن نسخه‏های قدیمی تورات نیست.

(2) دو فرعونی: این نظریۀ موريس بوكای است که به تفصيل بیان کردیم.

(3) رامنبتاح: این احتمال که رامنبتاح همان فرعون موسى بوده و لاغیر نیز بسیار قوی است، زیرا او در جای مخصوص دفن نشده بلکه جنازه‏اش را در جای دیگری یافته‌اند، که نشان می‌دهد او غرق شده و نتوانسته‌اند به جایگاه اصلی خود منتقل کنند، و تحقيقات بوكای بر جسد او نیز نشان‌دهندۀ غرق شدنش می‌باشد.

[1] القصص:15.