جلسه 3

[3]

اموال عمومی از کجا به دست می‌آید:

1. نظر اسلام: شريعت اسلام قسمتی از درآمد اموال و سود آن را به نفع جامعه جدا کرده‌است، مانند صدقۀ واجب یعنی زكات و خمس غنائم و امثال آن.
2. نظر دیگران: اسلام در این باره مسئلۀ جدیدی را مطرح نکرده‌است، زیرا مشابه آن در قانون ها و شریعت های پیشین بوده‌است، مانند شريعت حمورابی و قوانين روم باستان و دیگر سنت‌های موجود در هر زمان.

[387] ویژگی های شريعت اسلام بر دیگر سنت‌ها و شریعت‌ها دربارۀ اموال عمومی:

أولا. جدایی مالكيت: نظر اسلام در مسائل مالی منحصر به مالکیت است:

1. مالك و جامعه: اگر در هر شرایطی اموالی به دست آید مانند محصولات کشاورزی یا سود تجارت و امثال آن، شريعت اسلام جزیی از آن را به مالكیت جامعه در آورده و بقيۀ درآمد را به صاحب سرمایه یا کارگر و امثال آن می‌دهد.
2. آزادی تصرف: هر فرد نسبت به اموال خود آزاد است، می‌تواند آن را در جهت خواسته‏های خویش مصرف کند، بدون اینکه کسی حق هرگونه اعتراض به او داشته باشد، مگر اینکه جامعه دچار خطری عمومی گردد به طوری که نیاز باشد قدری از سرمایه‏ها را در راه حفظ جامعه مصرف شود، مانند حملۀ دشمن یا هر بلای خانمان‏سوز عمومی.

ثانيا. توزيع خراج (مالیات):

1. حق عمومی کمتر از حق افراد است: اسلام حال افراد را در اموال عمومی در نظر گرفته، همان‌گونه که حال جامعه را، بلکه چنین از نظر اسلام دانسته می‌شود که اولویت را به افراد داده‌است، زیرا:

• در زكات: به هشت قسمت تقسیم می‌شود که تنها یک قسمت آن فی سبيل الله بوده و بقیۀ قسمت ها از آن افراد است، خداوند می فرماید: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللهِ وَاللهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ، {زکات ها مخصوص فقرا و مساکین وکارکنانی است که برای (جمع‌آوری) آن زحمت می ‌کشند، و کسانی که برای جلب محبّتشان اقدام می‌شود، و برای (آزادی) بردگان، و (ادای دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه، این یک فریضه (مهم) الهی است، و خداوند دانا وحکیم است}، (توبه:60).
• در خمس: شش قسمت است، که تنها یک قسمت آن از آن خداوند است، می فرماید: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ للهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ، {بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است}، (انفال:41).

2. دلیل آن: تنها افرادند که جامعه را می‌سازند، و حذف اختلاف طبقاتی در جامعه یکی از اصول برنامه‏های اسلام است، و نمی توان در میان نیروهای مختلف جامعه ايجاد تعادل و برابری نمود مگر با اصلاح حال اجزای آن یعنی افراد و نزدیک کردن وضعیت آنها به یکدیگر.

ثالثا. آزادی فرد در توزيع: یک فرد مسلمان آزاد است اموال عمومی که بر او واجب است مانند زكات و غیره را به بعضی از مستحق ها مانند فقير یا مسكين پرداخت کند بدون اینکه مال را به ولى امر یا نمایندۀ او بدهد، و این نوعی احترام برای استقلال فرد است که اسلام آن را در نظر می‌گیرد.

**************************

ثانياً. سخاوت (سماحت) و(جود)

سخاوت چیست:

1. [ص 353] على بن عوف ازدى می گوید: امام صادق (عليه السلام) فرمود: السخاء أن تسخو نفس العبد عن الحرام أن تطلبه، فإذا ظفر بالحلال طابت نفسه أن ينفقه في طاعة الله عزوجل، {سخاوت این است که بندۀ خدا از خواستن حرام دل بکند، و اگر به حلال دست یافت با دلخوشی آن را در طاعت خدای متعال انفاق نماید}. (معاني الاخبار: 256)
2. [ص 353] حارث اعور گوید: امير المؤمنين (عليه السلام) از امام حسن (عليه السلام) پرسید: يا بني ما السماحة ؟ قال: البذل في العسر واليسر، {فرزندم، سماحت (سخاوت) چیست؟ امام حسن جواب داد: انفاق در حال داشتن و نداشتن}. (معاني الاخبار: 256)
3. [ص 350] حسن بن زياد از امام صادق (عليه السلام) نقل می‌کند که فرمود: إن الله تبارك و تعالى رضي لكم الاسلام دينا فأحسنوا صحبته بالسخاء وحسن الخلق، {خدای متعال اسلام را به عنوان دین برای شما پذیرفت، پس با سخاوت و خوشرویی همراهان خوبی برای اسلام باشید}. (أمالى الصدوق: 163)