جلسه اول

[1]

منابع حدیث:

حدیث (رسالة الحقوق) در کتابهای مورد اعتماد حدیثی آمده است، وعلمای علم حدیث بر این اند که این حدیث دارای سند کامل است، این حدیث را ابوحمزۀ ثمالی از امام زین العابدین علیه السلام نقل کرده است، وعلمای رجال شیعه ابوحمزه را یکی از بهترین ومورد اعتماد ترین راویان شیعه به شمار آورند، ودر این زمینه میتوان به رجال نجاشی ص115 مراجعه نمود.

متن کامل (رسالة الحقوق) در قدیمیترین منابع حدیثی آمده است، از جمله: كتاب تحف العقول، تأليف ابن شعبۀ حرانی، متوفى سال 381 هجری،

ص 272-255، وسه كتاب از تالیفات شیخ صدوق متوفی سال 382 هجری، که عبارت اند از: (الخصال، ص 570 ــ 564)، (من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 625 ــ 618)، و(الامالی، ص 375 ــ 368).

محدث نوری در کتاب (مستدرک الوسائل) ج 11، ص 169 نقل میکند که سید ابن طاووس (664-589 هجری) این حدیث را در کتاب (فلاح السائل) به نقل از كتاب (رسائل الأئمة) تالیف شیخ کلینی آورده است، ولی کتاب (رسائل الأئمة) از جمله کتابهای مفقود الاثر شیخ کلینی است، (ببینید: حسيني جلالي، جهاد الامام السجّاد، ص 289)، البته آنچه ابن طاووس نقل کرده در نسخۀ چاپ شدۀ کتاب (فلاح السائل) نیست، ولی محققین در مستدرك میگویند که در چاپ سنگی آمده است، (محدث نوري، مستدرك الوسائل، حاشیۀ ج 11، ص 169).

*********************************************************

مقدمة

اعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ لِلَّهِ عَلَيْكَ حُقُوقاً مُحِيطَةً بِكَ فِي كُلِّ حَرَكَةٍ حركتها [تَحَرَّكْتَهَا] أَوْ سَكَنَةٍ سَكَنْتَهَا أَوْ مَنْزِلَةٍ نَزَلْتَهَا أَوْ جَارِحَةٍ قَلَبْتَهَا أَوْ آلَةٍ تَصَرَّفْتَ بِهَا، بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ، وَأَكْبَرُ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَيْكَ مَا أَوْجَبَهُ لِنَفْسِهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْ حَقِّهِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الْحُقُوقِ وَمِنْهُ تَفَرَّعَ.

خداوند تو را مورد رحمت خود قرار دهد، آگاه باش که پروردگار را بر تو حقوقى است که سراپاى وجودت را فراگرفته است، در هر جنبش وآرامشت، در هر جایگاهى که به آن درآیى ودر هر اندامى که آن را حرکت دهى ودر هر ابزارى که آن را بکارگیرى، از او بر تو حقى واجب است، برخى از این حقوق، بزرگتر از برخى دیگر است. ووالاترین حقوق الهى، حق خود حضرت او است که پاس داشت آن را بر تو واجب کرده است، واین حق پایۀ دیگر حقوق است وهر حقى از آن ریشه مى گیرد.

ثُمَّ مَا أَوْجَبَهُ عَلَيْكَ لِنَفْسِكَ مِنْ قَرْنِكَ إِلَى قَدَمِكَ عَلَى اخْتِلَافِ جَوَارِحِكَ فَجَعَلَ لِبَصَرِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِسَمْعِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِلِسَانِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِيَدِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِرِجْلِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِبَطْنِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِفَرْجِكَ عَلَيْكَ حَقّاً، فَهَذِهِ الْجَوَارِحُ السَّبْعُ الَّتِي بِهَا تَكُونُ الْأَفْعَالُ.

ثُمَّ جَعَلَ عَزَّ وَجَلَّ لِأَفْعَالِكَ حُقُوقاً فَجَعَلَ لِصَلَاتِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِصَوْمِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِصَدَقَتِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِهَدْيِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَلِأَفْعَالِكَ عَلَيْكَ حَقّاً.

سپس حقوقى است که نسبت به اندام هاى گوناگونت بر تو واجب کرده واز سر تا قدمت را فراگرفته است، چنان که هر یک از اندام هاى هفت گانه چشم وگوش وزبان ودست وپا وشکم ودستگاه تناسلی، که کارها بدانها صورت مى بندد بر تو حقى دارد. خداوند بزرگ، گذشته از اندام ها براى کارهایت نیز حقوقى برگردنت نهاده است، از این رو، نماز وروزه وصدقه وقربانى ودیگر کارهایت بر تو حقى دارند.

ثُمَّ تَخْرُجُ الْحُقُوقُ مِنْكَ إِلَى غَيْرِكَ مِنْ ذَوِي الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ عَلَيْكَ، وَأَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقّاً أَئِمَّتُكَ ثُمَّ حُقُوقُ رَعِيَّتِكَ ثُمَّ حُقُوقُ رَحِمِكَ، فَهَذِهِ حُقُوقٌ يَتَشَعَّبُ مِنْهَا حُقُوقٌ، فَحُقُوقُ أَئِمَّتِكَ ثَلَاثَةٌ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ سَائِسِكَ بِالسُّلْطَانِ ثُمَّ حَقُّ سَائِسِكَ بِالْعِلْمِ ثُمَّ حَقُّ سَائِسِكَ بِالْمِلْكِ وَكُلُّ سَائِسٍ إِمَامٌ، وَحُقُوقُ رَعِيَّتِكَ ثَلَاثَةٌ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالسُّلْطَانِ ثُمَّ حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالْعِلْمِ فَإِنَّ الْجَاهِلَ رَعِيَّةُ الْعَالِمِ وَحَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالْمِلْكِ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَمَا مَلَكْتَ مِنَ الْأَيْمَانِ.

پس از اینها، حقوق دیگر حق مدارانى است که بر تو حق واجب دارند، واز همه واجب تر حقوق فرادستان تو است، سپس حقوق فرودستان، وپس از آن حقوق خویشاوندانت. این ها حقوقى است که از هر یک از آنها حقوق دیگرى برمى آید: حق رهبران بر سه بخش است که واجب ترین آنها حق رهبرى است که تو زیر قدرت او قرار داری. پس از آن حق کسى است که پیشواى علمى تو است وسپس حق کسى است که مالک تو میباشد، وهر رهبرى پیشوا بشمار مى رود.

حق زیردستان تو نیز سه بخش است: از همه واجبتر حق کسانى است که زیر قدرت تو قرار دارند. سپس حق کسانى است که از تو مى آموزند، زیرا جاهل زیردست عالم است، وپس از آن حق کسانى است که تو یر آنها نوعی مالکیت داری، مانند زنان وبردگان.

وَحُقُوقُ رَحِمِكَ كَثِيرَةٌ مُتَّصِلَةٌ بِقَدْرِ اتِّصَالِ الرَّحِمِ فِي الْقَرَابَةِ فَأَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ أُمِّكَ ثُمَّ حَقُّ أَبِيكَ ثُمَّ حَقُّ وُلْدِكَ ثُمَّ حَقُّ أَخِيكَ ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ وَالْأَوَّلُ فَالْأَوَّلُ.

وحقوق خویشاوندان بسیار است وارتباط آن با تو به اندازۀ نزدیکی خویشاوندی است. ومقدم بر همه حق مادر است، بعد به ترتیب پدر، فرزندان وبرادر است، سپس خویشان نیز هر یک که نزدیکتر است حقوق بیشترى دارد.